Làm vía, phiên âm theo tiếng Thái là “ê vắn’’. “Vắn’’là linh hồn - mặt tinh thần của con người. Người Thái quan niệm rằng: Con người ta tồn tại được là nhờ có linh hồn, linh hồn của người nào được khỏe mạnh (còi dù, vắn hưn), thoải mái thì người đó mới được mạnh khỏe và hoạt động bình thường. Ngược lại, linh hồn của người nào không khoẻ mạnh (vắn bò còi dù) thì người đó không bình thường, không minh mẫn để làm ăn được.
Như vậy, người không có hồn nữa là không tốt (vắn lống, vắn kiệt…), cho nên người Thái rất quan tâm đến phần hồn, ngay cả khi còn sống. Mỗi khi có sự việc liên quan đến  tinh thần, tình cảm là đồng bào tổ chức lễ nhằm động viên, bồi dưỡng hoặc tìm gọi linh hồn về. Việc tổ chức làm lễ như vậy đều được gọi là làm vía (ê vắn). Hầu hết đồng bào Thái đều được làm vía, số lần làm vía của mỗi người ít, nhiều có khác nhau, nhưng không có ai là không làm và mỗi lần làm đều có mục đích, yêu cầu cụ thể khác nhau, ngay cả cách gọi tên lễ cũng khác nhau.
Khi đứa trẻ mới ra đời được một thời gian, gia đình tổ chức gọi vía cho đứa trẻ gọi là “ế vắn tốc chọng”  sau đó làm vía  cho đứa trẻ, gọi là “ọc cọ”, cầu cho cháu bé mau ăn chóng lớn.
Khi đứa trẻ đã được 5, 6 tháng tuổi (có trường hợp lâu hơn) khi đứa trẻ ốm, người trong gia đình đi bói áo với thầy mo và có người “má cượt” giống y sì đầu thai theo quan niệm của người Kinh, thì sẽ làm vắn chôm (vía mừng) và thường là làm thịt lợn.
Khi lao động hay đi rừng, đi đường… nhiều lúc chẳng may gặp tai nạn suýt chết, làm cho con người khiếp sợ (mất hồn mất vía). Để cho con người khỏi vì khiếp sợ mà sinh ra yếu bóng vía hay sợ sệt, giật mình hoặc thậm chí mất trí, người Thái tổ chức làm vía để củng cố, động viên hoặc gọi hồn về. Lễ vía này gọi là “vắn xên’’ hay  “vắn òn’.
      Trong lễ cưới, khi đôi vợ chồng mới dắt tay nhau vừa lên khỏi cầu thang nhà chồng thì mẹ chồng cùng các chị dâu đón vào làm vía mừng dâu, gọi là “vắn pớ’’ để báo cáo với tổ tiên kết nạp và phù hộ cho con dâu mới. Lễ vật của “vắn pớ’’gồm có váy áo thái đẹp, vòng bạc hoặc vàng…
Làm vía khi con dâu mới về nhà chồng
      Khi có người thân đi xa lâu ngày mới về hoặc người thân phải chia tay ra đi người ta cũng làm vía để người ra đi được mạnh khoẻ, may mắn, phấn khởi. Cha mẹ già (hoặc anh em họ hàng thân thích) ở xa lâu ngày đến thăm con cháu, cũng được con cháu đáp lại bằng cách làm vía cho cha mẹ, để cảm ơn và cầu chúc cha mẹ mạnh khỏe  sống lâu. Lễ vía này người Thái gọi là “vắn huổng’’.
      Khi trong nhà có cha mẹ già ốm đau lâu dài, để cầu mong cho người già chóng khỏi bệnh, mạnh khỏe, ngoài việc chăm sóc làm việc thuốc thang người Thái không quên làm vía và lễ vía này gọi là “hoong vắn gioong châu’’. Nghi thức và lễ vật gồm có chiếc áo của người già bị đau ốm, một gói cơm, một gói muối và một thanh củi đang cháy (làm bó đuốc) trao cho thầy mo. Thầy mo đến ngồi trước cầu thang nhà đọc bài cúng để đi tìm hỏi hồn người thân (ông bà tổ tiên) ở mường Trời hay ở mường Ma về phù hộ giúp đỡ hồn người ốm đau nếu bị ai đó gọi đi đâu hoặc thất lạc ở đâu thì mau chóng trở về.
     Ngoài một số lễ vía đã kể trên, người Thái còn làm nhiều vía khác nữa và tuy khác nhau về nghi thức cũng như lễ vật nhưng tất cả các cuộc làm vía khi kết thúc  thì người được làm vía đều được cột chỉ ở cổ tay đó là dấu hiệu đặc trưng của làm vía.
     Thông qua các luật tục được truyền giữ từ lâu đời, quan niệm của người Thái về cuộc sống, về đạo lý làm người, về trách nhiệm và nghĩa vụ của mỗi thành viên đối với gia đình và với cả cộng đồng đã hết sức cụ thể và rõ ràng. Có thể nói, chính nhờ có những luật tục đó mà trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, người Thái trong vẫn bảo tồn, lưu giữ được những nét độc đáo, đặc sắc riêng, góp phần làm nên một văn hoá Việt Nam thống nhất nhưng đa dạng, phong phú.
Ninh Anh





 
Top